Për dekada me radhë, Irlanda ndërtoi një sistem ku morali publik kishte më shumë peshë se jeta individuale. Gratë e pamartuara shtatzëna konsideroheshin turp shoqëror. Fëmijët e tyre – “të paligjshëm”. Në vend që të mbroheshin, ato dhe foshnjat e tyre u izoluan në institucione të njohura si Mother and Baby Homes, të drejtuara kryesisht nga urdhra fetarë katolikë, me mbështetje dhe financim shtetëror.
Si funksiononte sistemi?
Nga vitet 1920 deri në fund të viteve 1990, mijëra gra u dërguan në këto institucione. Shumë prej tyre nuk shkonin me vullnet të plotë; presioni familjar, stigmatizimi dhe mungesa e alternativave i shtynin drejt një “zgjedhjeje” që në thelb nuk ishte zgjedhje.
Brenda mureve të këtyre shtëpive:
- Gratë punonin pa pagesë në lavanderi ose në punë të tjera të rënda.
- Fëmijët shpesh ndaheshin nga nënat menjëherë pas lindjes.
- Shumë foshnja u dhanë për adoptim, përfshirë edhe në SHBA, shpesh pa pëlqim të lirë dhe të informuar të nënave.
- Kushtet sanitare dhe ushqimore ishin të dobëta në disa institucione, duke çuar në nivele të larta vdekshmërie foshnjore.
Shifrat që tronditën vendin
Në vitin 2014, një zbulim në qytetin Tuam nxori në pah mbetje mortore të qindra fëmijëve në një ish-institucion të drejtuar nga urdhri Bon Secours. Ky zbulim çoi në hetime kombëtare.
Komisioni Zyrtar Hetimor i Irlandës (Commission of Investigation), në raportin përfundimtar të vitit 2021, dokumentoi:
- Rreth 9,000 fëmijë të vdekur në 18 institucione të hetuara midis viteve 1922–1998.
- Norma vdekshmërie në disa periudha shumë më e lartë se mesatarja kombëtare.
- Praktika sistematike adoptimi, shpesh pa transparencë dhe me dokumentacion të manipuluar ose të paplotë.
Raporti theksoi se përgjegjësia nuk ishte vetëm institucionale fetare; shteti irlandez kishte rol financiar, administrativ dhe mbikëqyrës. Sistemi funksiononte sepse shoqëria e pranonte dhe e normalizonte stigmatizimin.
Turpi si instrument kontrolli
Ndryshe nga regjimet që përdorin dhunë të hapur, në këtë rast mekanizmi kryesor ishte turpi. Një vajzë shtatzënë jashtë martese shihej si rrezik për reputacionin familjar. Zgjidhja? Fshehje. Izolim. Riedukim moral.
Fëmijët u rritën pa njohur historinë e tyre. Shumë të adoptuar zbuluan dekada më vonë se dokumentet e lindjes ishin të pasakta ose të manipuluara. Kërkimi për origjinën u kthye në betejë me arkiva të mbyllura dhe burokraci të heshtur.
Pranimi i vonuar
Në vitin 2013, pas raportit mbi Magdalene Laundries (institucione të lidhura, por jo identike), shteti irlandez kërkoi falje publike. Në vitin 2021, pas raportit përfundimtar për Mother and Baby Homes, kryeministri Micheál Martin kërkoi falje zyrtare në parlament, duke e quajtur atë që ndodhi një “kapitull të errët dhe të turpshëm”.
U krijua një skemë kompensimi për të mbijetuarit. U miratuan ligje për akses më të plotë në dokumentet personale të lindjes dhe adoptimit. Por për shumë familje, koha kishte kaluar. Prindërit kishin vdekur. Fëmijët ishin rritur me boshllëqe identitare që nuk mbushen lehtë.
Më shumë se një dështim institucional
Ky fenomen nuk mund të reduktohet në disa abuzime të izoluara. Ai ishte produkt i një kulture ku morali shoqëror, pushteti institucional dhe frika nga turpi bashkëpunuan për dekada.
Në fund, pyetja nuk është vetëm si ndodhi. Pyetja është pse u tolerua kaq gjatë.
Sepse kur një shoqëri e barazon moralin me ndëshkimin, më të pambrojturit paguajnë çmimin më të lartë. Dhe fatura, zakonisht, mbërrin shumë vonë.
